Wet DBA en schijnzelfstandigheid: wat zzp’ers moeten weten

Illustratie van een checklist in een browservenster naast een weegschaal, voor de beoordeling van schijnzelfstandigheid onder de Wet DBA

De Wet DBA regelt hoe een opdrachtgever en een zzp’er kunnen laten zien dat er geen dienstverband is, en schijnzelfstandigheid is de situatie waarin dat toch zo blijkt te zijn. Sinds de handhavingspauze voorbij is, controleert de Belastingdienst daar weer actief op, en dat raakt ook jou als zzp’er.

Wat is de Wet DBA

De Wet DBA, voluit de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties, verving de oude VAR-verklaring. De wet geeft geen vooraf vaste zekerheid meer, maar legt de verantwoordelijkheid bij opdrachtgever en zzp’er samen.

Onder de VAR kreeg de zzp’er een verklaring van de Belastingdienst, en daarmee was de opdrachtgever gevrijwaard. Onder de Wet DBA bestaat die vrijwaring niet meer. De vraag is steeds hoe het werk in de praktijk wordt uitgevoerd.

Wat is schijnzelfstandigheid

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand als zzp’er werkt, terwijl de arbeidsrelatie in werkelijkheid een dienstverband is. Wat telt is hoe het werk feitelijk gaat, niet wat er in het contract staat.

Bij schijnzelfstandigheid had de opdrachtgever loonheffingen moeten inhouden en afdragen. De zzp’er mist intussen de bescherming van een werknemer, zoals doorbetaling bij ziekte en ontslagbescherming.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst schijnzelfstandigheid

De Belastingdienst beoordeelt schijnzelfstandigheid aan de hand van de criteria die de Hoge Raad heeft gegeven, onder meer in het Deliveroo-arrest. De kern is of er sprake is van gezag, persoonlijke arbeid en loon, en of je werkt als echte ondernemer.

De beoordeling kijkt naar alle omstandigheden samen. Geen enkel punt beslist op zichzelf, maar deze punten wegen zwaar:

  • de opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en waar je werkt;
  • je doet structureel hetzelfde werk als werknemers van de opdrachtgever;
  • je kunt je niet laten vervangen;
  • je werkt langdurig voor dezelfde opdrachtgever, zonder andere klanten;
  • je loopt geen ondernemersrisico en investeert niet in je eigen bedrijf.
Vier punten waarop de Belastingdienst een arbeidsrelatie beoordeeltGezagPersoonlijkearbeidLoonWerken alsondernemerAlles samen gewogen
De Belastingdienst weegt de punten uit de rechtspraak samen. Geen enkel punt beslist op zichzelf.

Handhaving van de Wet DBA en de zachte landing

De handhaving van de Wet DBA is na een lange pauze hervat. De Belastingdienst controleert weer en kan naheffingen opleggen over werk van na die pauze. In de overgangsfase, de zogenoemde zachte landing, legt de Belastingdienst nog geen verzuimboetes op.

Bij opzet of grove schuld kan de Belastingdienst in die fase wel een vergrijpboete opleggen. Volgens het kabinet vervalt ook de rest van de zachte landing per het nieuwe kalenderjaar, waarna ook verzuimboetes weer mogelijk zijn.

Een controle begint meestal met een bedrijfsbezoek bij de opdrachtgever. Komt de Belastingdienst tot de conclusie dat er een dienstverband is, dan volgt eerst een aanwijzing om de werkwijze aan te passen of een naheffing.

Boete bij schijnzelfstandigheid en wie die betaalt

Een boete of naheffing bij schijnzelfstandigheid komt in de eerste plaats bij de opdrachtgever terecht, want die had loonheffingen moeten inhouden. De gevolgen voor jou als zzp’er zijn indirect maar wel echt: je inkomsten tellen dan niet meer als winst uit onderneming.

Zonder winst uit onderneming vervallen de ondernemersaftrek en de mkb-winstvrijstelling over die opdracht. Daarnaast stoppen veel opdrachtgevers met zzp’ers die een risico vormen, wat je opdrachten kan kosten.

Modelovereenkomst bij de Wet DBA

Een modelovereenkomst van de Belastingdienst mag je bij de Wet DBA nog steeds gebruiken. Zo’n overeenkomst helpt alleen als je in de praktijk ook werkt zoals erin staat.

Staat er in het contract dat je je mag laten vervangen, maar gebeurt dat nooit en roostert de opdrachtgever je in, dan weegt de praktijk zwaarder. Een modelovereenkomst is dus een hulpmiddel, geen garantie. Leg er afspraken naast in je algemene voorwaarden als zzp’er.

Welke soorten er zijn en wanneer ze je echt beschermen, staat bij de modelovereenkomst voor zzp’ers.

Rechtsvermoeden van werknemerschap bij een laag uurtarief

Het rechtsvermoeden van werknemerschap bij een laag uurtarief is een nieuwe regel naast de Wet DBA, die het parlement inmiddels heeft aangenomen. Werkt iemand onder een wettelijk vastgesteld uurtarief, dan wordt vermoed dat er een arbeidsovereenkomst is, tenzij de opdrachtgever het tegendeel bewijst.

De regel treedt eind december in werking en geldt ook voor lopende opdrachten. De details staan bij het rechtsvermoeden bij een laag uurtarief. Het vermoeden speelt vooral bij een conflict tussen werkende en opdrachtgever, bijvoorbeeld bij de rechter. Ligt je tarief laag, reken dan na of het je kosten en reservering dekt met de uurtarief-calculator voor zzp’ers.

Het bredere wetsvoorstel dat de beoordeling van arbeidsrelaties had moeten verduidelijken, is ingetrokken. Het kabinet werkt in plaats daarvan aan een nieuwe zelfstandigenwet.

Schijnzelfstandigheid voorkomen als zzp’er

Schijnzelfstandigheid voorkomen begint bij laten zien dat je een onderneming hebt en geen verkapte werknemer bent. Het sterkste bewijs is een praktijk waarin je zelf bepaalt hoe je het werk doet.

Deze punten maken je positie als zelfstandige sterker:

  • werk voor meerdere opdrachtgevers en houd die spreiding vast in je administratie;
  • spreek een resultaat af in plaats van uren onder leiding;
  • gebruik je eigen gereedschap, laptop en werkplek waar dat kan;
  • factureer per opdracht met je eigen tarief en algemene voorwaarden;
  • investeer in je bedrijf, bijvoorbeeld in opleiding, marketing en verzekeringen.

Werk je lang voor dezelfde opdrachtgever, leg dan vast waarom dat bij jouw vak past. Houd ook je uren bij, want die heb je ook nodig voor het urencriterium voor zzp’ers.

Toets je eigen opdracht met de check op schijnzelfstandigheid, en lees als opdrachtgever hoe je een zzp’er inhuurt.

Werk je in de zorg, lees dan over de Wet DBA in de zorg, waar gelijk werk en inbedding een eigen rol spelen.

Veelgestelde vragen over de Wet DBA en schijnzelfstandigheid

Krijg ik als zzp’er een boete bij schijnzelfstandigheid?

Een boete bij schijnzelfstandigheid gaat in de regel naar de opdrachtgever, omdat die verantwoordelijk is voor het inhouden van loonheffingen. Als zzp’er voel je de gevolgen vooral via je eigen belastingaangifte, omdat inkomsten uit een verkapt dienstverband niet meetellen als winst uit onderneming. Je verliest dan over die inkomsten de ondernemersaftrek en de mkb-winstvrijstelling. Daarnaast kan een opdrachtgever na een controle besluiten de samenwerking te beëindigen of anders in te richten.

Is de Wet DBA afgeschaft?

De Wet DBA is niet afgeschaft en geldt gewoon, ook al wordt er al jaren over vervanging gesproken. Afgeschaft is alleen de handhavingspauze, waardoor de Belastingdienst weer controleert en naheffingen oplegt. Het wetsvoorstel dat de beoordeling van arbeidsrelaties zou verduidelijken, is ingetrokken. Het kabinet werkt aan een nieuwe zelfstandigenwet, maar zolang die er niet is, blijven de Wet DBA en de criteria uit de rechtspraak de maatstaf voor jou en je opdrachtgevers.

Biedt een modelovereenkomst bescherming tegen schijnzelfstandigheid?

Een modelovereenkomst biedt alleen bescherming als je in de praktijk precies werkt zoals in de overeenkomst staat. De Belastingdienst kijkt naar hoe het werk feitelijk gaat, en niet naar de titel of de tekst van het contract. Werk je onder leiding van de opdrachtgever, op vaste tijden en zonder vervangingsmogelijkheid, dan helpt de overeenkomst niet. Gebruik een modelovereenkomst daarom als vastlegging van afspraken die je echt zo uitvoert, niet als vrijbrief.

Wanneer loop ik als zzp’er risico op schijnzelfstandigheid?

Het risico op schijnzelfstandigheid is het grootst als je langdurig voor dezelfde opdrachtgever werkt en daar hetzelfde doet als werknemers. Gezag van de opdrachtgever weegt het zwaarst, zoals vaste werktijden, inroostering en aanwijzingen over hoe je het werk uitvoert. Ook zonder eigen investeringen, zonder andere klanten en zonder mogelijkheid tot vervanging neemt het risico toe. Kijk daarom niet alleen naar je contract, maar vooral naar je werkdag in de praktijk.

Bronnen en actualiteit

De regels komen van de Belastingdienst (handhaving arbeidsrelaties en modelovereenkomsten), Rijksoverheid en Ondernemersplein (Wet DBA en schijnzelfstandigheid), en de Eerste Kamer (wetsvoorstel rechtsvermoeden van arbeidsovereenkomst op basis van uurtarief). Dit artikel geeft algemene informatie en is geen juridisch of fiscaal advies.

Deel deze pagina

Gerelateerde artikelen

Illustratie van een checklist in een browservenster naast een weegschaal, voor de beoordeling van schijnzelfstandigheid onder de Wet DBA
Dennis van de Velde

Check op schijnzelfstandigheid voor zzp’ers

Met deze check toets je een opdracht op de punten waar de Belastingdienst naar kijkt bij schijnzelfstandigheid. Je ziet per punt of je antwoorden op

Illustratie van een checklist in een browservenster naast een weegschaal, voor de beoordeling van schijnzelfstandigheid onder de Wet DBA
Dennis van de Velde

Modelovereenkomst voor zzp’ers

Een modelovereenkomst is een contract tussen jou en je opdrachtgever dat de Belastingdienst heeft beoordeeld. Werk je echt zoals erin staat, dan hoeft je opdrachtgever